Ένα νέο παλαιοχριστιανικό μνημείο

Οι περισσότεροι Ζουρτσάνοι έχουν ήδη πληροφορηθεί την ανακάλυψη και την αποκάλυψη ενός άγνωστου χριστιανικού μνημείου κοντά στην κωμόπολή μας. Βρέθηκε σε απόσταση 2,5 χλμ. περίπου από την Ζούρτσα, στον δρόμο που ενώνει τον συνοικισμό του Τριάντα με το Κρυονέρι. Πρόκειται για μια εκκλησία αφιερωμένη στον Άη Νικόλα.

Ήρθε στο φώς στα μέσα Μαΐου χάρη στην πρωτοβουλία της οικογένειας των Βλαχαίων. Η οικογενειακή παράδοση είχε διασώσει τη μαρτυρία ότι στον τόπο εκείνο στον Άη Νικόλα (έτσι αποκαλούσαν την τοποθεσία) άλλοτε υψωνόταν μια ομώνυμη εκκλησία. Από χριστιανική ευσέβεια και σεβασμό στη μνήμη των πατέρων τους, το ’χαν βάλει σκοπό να φτιάσουν πάλι εκείνο το ναό. Κι όταν ήρθε ο κατάλληλος καιρός και άρχισαν οι εργασίες θεμελίωσης, διαπίστωσαν προς μεγάλη τους έκπληξη ότι το αρχαίο μνημείο παρέμενε θαμμένο στη γη και τους περίμενε καρτερικά. Με επιμονή και υπομονή το έφεραν στην επιφάνεια, κάλεσαν τους αρμοδίους και η ανασκαφή πήρε το δρόμο της.

Οι διαδικασίες εκσκαφής δρομολογήθηκαν το καλοκαίρι και αναμένεται να ολοκληρωθούν τον Οκτώβριο. Πραγματοποιούνται υπό την αιγίδα της 6ης Εφορίας Βυζαντινών Αρχαιοτήτων, που εδρεύει στην Πάτρα. Την επιστημονική ευθύνη των εργασιών έχει αναλάβει ο κ. Δημήτρης Αθανασούλης τον οποίο ευχαριστούμε θερμά για την ενημέρωση σχετικά με την πορεία των ερευνών του.

Παρά το γεγονός ότι το μνημείο δε σώζεται ολόκληρο –διατηρούνται μόνο τα πλαϊνά τοιχώματα– είναι ασφαλής η διαπίστωση ότι ανήκει στον αρχιτεκτονικό τύπο του ελεύθερου σταυρού. Στην αρχική του μορφή οι τέσσερις κεραίες του σταυρού ήταν θολοσκεπείς και στο σημείο συνάντησής τους υψωνόταν τρούλος. Οι διαστάσεις του είναι σχετικά μικρές, όπως άλλωστε συμβαίνει με τους περισσότερους ναούς του ίδιου ρυθμού. Όσον αφορά την τοιχοποιΐα είναι κατεξοχήν αργολιθοδομή. Οι τοίχοι του ναού χτίστηκαν με αργούς ή ελαφρά κατεργασμένους λίθους, οπτόπλινθους και άφθονο κονίαμα-κορασάνι.

Στον ελλαδικό χώρο, ναοί σχήματος ελευθέρου σταυρού συναντώνται συχνότερα από τη μεσοβυζαντινή εποχή και έπειτα (μέσα 9ου αι. κ.εξ.). Ο τύπος αυτός κατάγεται από τα ρωμαϊκά μαυσωλεία και χρησιμοποιήθηκε ήδη από την παλαιοχριστιανική εποχή, κυρίως στα μαρτύρια.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η τοιχογραφία που σώζεται στο βόρειο τοίχο της βόρειας κεραίας. Μαρτυρεί πως ο ναός στην αρχική του μορφή ήταν κατάγραφος. Ο καθαρισμός της παράστασης αναμένεται πως θα δώσει νέα στοιχεία στην έρευνα.

Μέχρι στιγμής δεν κατέστη εφικτό να χρονολογηθεί με ακρίβεια το μνημείο. Ανήκει είτε στη βυζαντινή (7ος-15ος αι.), είτε στην μεταβυζαντινή εποχή (15ος αι. κ.εξ.). Βέβαιο είναι, όμως, ότι υπήρχε και πριν το 1700. Ο Άγιος Νικόλαος συμπεριλαμβάνεται στους καταλόγους της απογραφής του Grimani (1700), όπου μαρτυρείται μάλιστα ότι ήταν εκκλησία «χαλασμένη» την περίοδο εκείνη.

Όσον αφορά τη χρήση της εξακολουθούν να αιωρούνται πολλά ερωτήματα. Ήταν ενοριακός ναός, καθολικό μονής ή κοιμητηριακός ναός. Η πρώτη υπόθεση είναι μάλλον αβάσιμη, λόγω της απόστασης από τους γειτονικούς συνοικισμούς. Άλλωστε το μνημείο είχε εμφανή κοιμητηριακό χαρακτήρα. Ενδεικτικό είναι το γεγονός ότι γύρω από το χώρο του ιερού ναού και κυρίως μέσα σε αυτόν βρέθηκαν αλλεπάλληλοι τάφοι. Πρόκειται για τον τρόπο ταφής που εφάρμοζαν οι Βυζαντινοί.

Το αρχαιολογικό αυτό εύρημα έρχεται να προσθέσει μία ακόμα εκκλησία στον μακρύ κατάλογο των χριστιανικών μνημείων του τόπου μας και να υπενθυμίσει με τον καλύτερο τρόπο την βαθειά πνευματικότητα των προγόνων μας και την αρχέγονη σχέση τους με τα θεία.

Αναμένουμε με ανυπομονησία την ολοκλήρωση των εργασιών του κ. Δημήτρη Αθανασόπουλου και ελπίζουμε τα πορίσματα της έρευνάς του να φωτίσουν ακόμη περισσότερο το πολύτιμο αυτό μνημείο. Με το πέρας των αρχαιολογικών ανασκαφών θα δημοσιευθεί μία όσο το δυνατόν πληρέστερη σχετική μελέτη.

Αθανασία Διαμαντοπούλου

Καθηγήτρια Θεολόγος

(Εγγονή Γιωργίτσας Καστρινού-Παπαγιώργου)