Εκατόν ογδόντα εφτά χρόνια από τον ξεσηκωμό του ’21, η μνήμη της εξέγερσης της φωτισμένης και προοδευτικής διανόησης, καθώς και των καταπιεσμένων λαϊκών στρωμάτων εναντίων του βάρβαρου Οθωμανικού καθεστώτος της δουλείας και της ισοπέδωσης των στοιχειωδών κοινωνικών και εθνικών αξιών, παραμένει ζωντανή και επίκαιρη. Διδάσκει, καθοδηγεί και διαμορφώνει την ατομική και συλλογική συνείδηση στην κατεύθυνση της διεκδίκησης και κατοχύρωσης των υψηλών και αδιαπραγμάτευτων αγαθών της Εθνικής Ανεξαρτησίας, της κοινωνικής και πολιτικής Ελευθερίας, της Δημοκρατίας, του Ανθρωπισμού και της αυτοθυσίας.

Πρόκειται για μια Επανάσταση-ορόσημο που όχι μόνο χάραξε την πορεία του νεότερου εθνικού πολιτισμού και οδήγησε στη συγκρότηση του νεότερου ελληνικού κράτους ―έστω και κάτω από την κηδεμονία των ισχυρών ευρωπαϊκών δυνάμεων― αλλά παράλληλα ανέτρεψε το συνολικότερο αντιδραστικό χάρτη που είχε διαμορφώσει στην Ευρώπη η Ιερά Συμμαχία, επιβάλλοντας ένα στυγνό καθεστώς τρομοκράτησης των λαών και κατάπνιξης των απελευθερωτικών κινημάτων, τα οποία ήδη από τις αρχές του 19ου αιώνα είχαν αρχίσει να κάνουν αισθητή την παρουσία τους.

Αδιαμφισβήτητα η Επανάσταση του ’21 είναι άρρηκτα δεμένη με τις ευρωπαϊκές εξελίξεις, με την πλούσια δηλαδή θεωρητική αναζήτηση κατά την περίοδο του Ευρωπαϊκού Διαφωτισμού. Είναι γέννημα ενός προγενέστερου Διαφωτιστικού, Κοινωνικού και Ανθρωπιστικού Κινήματος που αναπτύχθηκε στην Ευρώπη κατά το 18ο αιώνα και είχε ως γνώρισμά του την αμφισβήτηση των απολυταρχικών δομών της φεουδαρχίας, την καταδίκη του σκοταδισμού, της Εθνικής Υποδούλωσης, της Κοινωνικής Ανισότητας, της πολιτικής σκλαβιάς και της ακύρωσης όλων των ηθικών και κοινωνικών κατακτήσεων της πολιτισμένης ανθρωπότητας. Πρόκειται για το Ιδεολογικό κίνημα που αφύπνισε τα καταπιεσμένα έθνη και τους λαούς, καταδεικνύοντας τη βαρβαρότητα των μοναρχικών δυνάμεων που υποδούλωσαν έθνη, αφαίμαξαν και περιθωριοποίησαν την πλειονότητα των χαμηλών στρωμάτων και επέβαλλαν στην παγκόσμια σκηνή ένα απάνθρωπο καθεστώς συνειδησιακής, κοινωνικής και εθνικής υποδούλωσης. Αυτό ακριβώς το κίνημα βρήκε την πολιτική του έκφραση στη Γαλλική Επανάσταση (1789), η οποία με τη σειρά της γαλούχησε ιδεολογικά και ηθικά τα καταπιεσμένα κοινωνικά στρώματα και τα υπόδουλα έθνη, διδάσκοντάς τους το δρόμο της Εξέγερσης και ανυποχώρητης διεκδίκησης των αυτονόητων σήμερα ―αλλά αδιανόητων για την εποχή εκείνη― ανθρώπινων δικαιωμάτων, κοινωνικών αξιών και εθνικών δικαίων.

Γέννημα αυτής της πνευματικής και κοινωνικής κληρονομιάς η Ελληνική Επανάσταση θα προβάλει αργότερα στον Ευρωπαϊκό χάρτη ως έκφραση βέβαια των δικαίων που προέταξε η Γαλλική Επανάσταση, σε μια εποχή όμως ήττας της επανάστασης αυτής, κατά την οποία οι μοναρχικές δυνάμεις έχουν ανασυνταχθεί και επιβάλλουν σε όλη την Ευρώπη τη θηριωδία των αρχών της περίφημης Ιεράς Συμμαχίας, του συμφώνου δηλαδή (Αυστρίας, Γαλλίας, Αγγλίας, Πρωσσίας, Ρωσίας), που επανέφερε ως επίσημη Ιδεολογία της Ευρώπης τη σκοταδιστική αρχή της Τρομοκράτησης των λαών και της ένοπλης καταστολής όλων των απελευθερωτικών κινημάτων ―εθνικών και κοινωνικών― που θα διαμορφωθούν στον ευρωπαϊκό χάρτη.

Αυτό το στυγνό καθεστώς της βίας, της καταστολής, της τρομοκράτησης, της πολιτικής και εθνικής σκλαβιάς, έρχεται να αναιρέσει η Ελληνική Επανάσταση, η οποία ως Εθνικός και Κοινωνικός αγώνας εδραιώθηκε με τη σειρά της στις πνευματικές κατακτήσεις του Νεοελληνικού Διαφωτισμού (1750-1821), στο μορφωτικό δηλ. κίνημα που ανέπτυξαν οι έλληνες έμποροι του Εξωτερικού, οι οποίοι βρέθηκαν στα οικονομικά και πνευματικά κέντρα της Δύσης ήδη από την υπογραφή της συνθήκης του Κιουτσούκ-Καϊναρτζή (1774 μεταξύ Ρωσίας-Τουρκίας). Η συνθήκη αυτή ―με την οποία έληξε η αιματηρή εξέγερση των Ορλοφικών (1769-74)― έδωσε τη δυνατότητα στους αγράμματους και φτωχούς νησιώτες και αγρότες να ταξιδέψουν με ρωσικά καράβια, να εγκαταλείψουν δηλ. την υπόδουλη πατρίδα, με την προστασία της Ρωσίας, η οποία για την ικανοποίηση των δικών της συμφερόντων, είχε υποκινήσει σε μεγάλο βαθμό την προαναφερόμενη εξέγερση.

Αυτή η ιστορική συγκυρία έδωσε τη δυνατότητα της συγκρότησης μιας ελληνικής εμπορικής τάξης στο εξωτερικό, η οποία μορφώνεται, ασχολείται ―κυρίως― με τις εκδοτικές επιχειρήσεις, εντάσσεται στο κλίμα των ευρωπαϊκών εξελίξεων, αποκτά οικονομική δύναμη και σταδιακά την κοινωνική συνείδηση της νέας αστικής τάξης, η οποία διεκδικεί το δικό της ιστορικό ρόλο στο πολιτικό και κοινωνικό επίπεδο.

Η εμπορική τάξη ιδρύει σχολεία στην υπόδουλη Ελλάδα, διδάσκει τις νέες θετικές επιστήμες, καλλιεργεί το θετικό και κριτικό πνεύμα, μυεί τους υπόδουλους στα Ιδανικά της Εθνικής και Κοινωνικής Ελευθερίας και συγκροτεί στην Οδησσό της Ρωσίας ήδη από το 1814 τη ΦΙΛΙΚΗ ΕΤΑΙΡΙΑ. Ο μυστικός αυτός μηχανισμός της σύνδεσης των μυημένων, αποτέλεσε τον πρώτο Ιδεολογικό και Οργανωτικό πυρήνα της Επανάστασης, την ίδια εποχή που η στυγνή φιγούρα του Αυστριακού Μέττερνιχ (με τις εντολές του οποίου συνελήφθη στην Ιταλία και καταδικάστηκε σε θάνατο ο Ρήγας Φεραίος) και οι κατασταλτικές αρχές της Ιεράς Συμμαχίας σπέρνουν τον πανικό και τον τρόμο.

Σε αυτές τις αρνητικές ―από την άποψη των διεθνών συσχετισμών και των διεθνών κανόνων― συνθήκες, οι Φιλικοί, το πρωτοπόρο και ρηξικέλευθο τμήμα της εμπορικής τάξης, όχι μόνο θα καταφέρουν να συσπειρώσουν τους πιο αφυπνισμένους έλληνες της διασποράς, αλλά παράλληλα θα επιχειρήσουν το ..Ιστορικό άλμα, ΚΗΡΥΣΣΟΝΤΑΣ ΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ εναντίον των Οθωμανών κατακτητών. Η Ελληνική Επανάσταση επομένως δεν προέκυψε ως ..απομίμηση της Γαλλικής, ούτε ήρθε ως νομοτελειακή εξέλιξη των γεγονότων που είχαν προηγηθεί. Άνοιξε το δικό της δρόμο, σε μια εποχή μάλιστα ανάλγητης επαναθεμελίωσης των μοναρχικών καθεστώτων. Με αυτήν την έννοια, αποτελεί ένα βαρυσήμαντο Ιστορικό γεγονός όχι μόνο για τη δική μας εθνική πορεία, αλλά και για τη συνολικότερη ευρωπαϊκή ιστορία και εξέλιξη.

Ωστόσο, ο δρόμος επρόκειτο να αποδειχτεί δύσκολος, γιατί η Επανάσταση δεν είχε να αντιμετωπίσει μόνο μια πανίσχυρη Οθωμανική Αυτοκρατορία. Τα εμπόδια στάθηκαν πολλαπλά εξ αρχής, αφού το αφυπνιστικό έργο των Φιλικών συνάντησε τη δυσφορία και ανοιχτή άρνηση μιας προνομιούχας κοινωνικής κατηγορίας (πρόκριτοι-κοτζαμπάσηδες),η οποία απολάμβανε πολλών προνομίων στο Οθωμανικό Κατοχικό Καθεστώς και στο βασικό της κορμό βρισκόταν σε αντίθεση τόσο με τα συμφέροντα, όσο και με τα αισθήματα της λαϊκής βάσης που διοικούσε. Αυτή η Κοινωνική αντίθεση θα καθορίσει τις εξελίξεις σε όλα τα στάδια της Επανάστασης, η οποία κηρύσσεται στις Παραδουνάβιες χώρες από τον Αλέξανδρο Υψηλάντη (24 Φλεβάρη 1821), αποτυγχάνει αρχικά και επαναπροσδιορίζεται σε ένα τοπίο την άνοιξη (25 Μάρτη του 1821) στην Πελοπόννησο.

Κατά την έναρξη της Επανάστασης στο χώρο της Υπόδουλης Ελλάδας, θα εκφραστεί ανοιχτή ρήξη μεταξύ των Φιλικών (οι οποίοι έχουν πάρει ήδη με το μέρος τους τους οπλαρχηγούς, τους Κλέφτες) και των προεστών, που αρνούνται να αναθέσουν την ηγεσία του αγώνα στον εκπρόσωπο της Φιλικής, το Δημήτριο Υψηλάντη… Τα επεισόδια πολλαπλασιάστηκαν και εν τέλει οι πρόκριτοι αποσπούν την ηγεσία, αποδυναμώνοντας τη Φιλική Εταιρία, χωρίς όμως να μπορέσουν να αποδυναμώσουν και το κύρος των Φιλικών, που αποτέλεσαν αδιαμφισβήτητα τους ηθικούς και ιδεολογικούς καθοδηγητές του λαϊκού κορμού της Επανάστασης.

Ωστόσο ―παρά τις αντιθέσεις στο επίπεδο της κορυφής― το μήνυμα της εξέγερσης αγκάλιασε τα ευρύτερα λαϊκά στρώματα, έγινε υπόθεση των υπόδουλων και καταπιεσμένων και αποδείχτηκε στη συνέχεια το μέγα και άλυτο πρόβλημα τόσο για δυνάστες Οθωμανούς, όσο και για τους συμμάχους τους Ευρωπαίους. Η Ελληνική Επανάσταση δηλ. έμελλε να αποβεί «πραγματικό αγκάθι» για το αντιδραστικό τερατούργημα της Ι.Σ. αφού ιδιαίτερα τα τρία πρώτα χρόνια (1821-23) ―κατά τα οποία κρίθηκε και η επιβίωσή της― συγκίνησε και κέρδισε όλη την πολιτισμένη ανθρωπότητα, με την αυτοθυσία, την τόλμη, την αξιοπρέπεια, το πείσμα και το θάρρος των αγωνιστών της. Τα πολεμικά γεγονότα (η μάχη της Αλαμάνας, της Γραβιάς, του Βαλτετσίου, η πολυθρύλητη καταστροφή του Δράμαλη στα Δερβενάκια, με την πανέξυπνη στρατηγική του Κολοκοτρώνη, η τραγική καταστροφή της Χίου κλπ.) συγκλόνισαν την παγκόσμια κοινή γνώμη, προκαλώντας τον αποτροπιασμό των ευαισθητοποιημένων πολιτών της Ευρώπης, οι οποίοι μαζικά πλέον καταδικάζουν τη κτηνωδία του Οθωμανικού ζυγού, ενώ ταυτόχρονα δυναμώνουν το κίνημα συμπαράστασης στο χειμαζόμενο λαό που σφυροκοπείται ανελέητα από τους Κατακτητές στο πεδίο των μαχών, καταγέλλοντας στην ουσία τη θηριωδία του κλίματος της εποχής του. Για το λόγο αυτό συγκροτείται ένα ισχυρό Φιλελληνικό Κίνημα στην Ευρώπη, που δεν υποστηρίζει μόνο υλικά και στρατιωτικά τον Αγώνα ―ακόμα και με την αυτοθυσία του (χαρακτηριστικό το παράδειγμα του λόρδου Μπάϋρον)―αλλά παράλληλα αποβαίνει και μοχλός πολιτικής πίεσης στις Ευρωπαϊκές χώρες, δηλαδή παράγοντας άσκησης της διπλωματικής πολιτικής.

Η αξιοθαύμαστη αντοχή των αγωνιζόμενων και η ανυποχώρητη πάλη στα δύσκολα πρώτα τρία χρόνια δε στέριωσε απλώς την Επανάσταση, η οποία έμελλε να διανύσει μεγάλη πορεία μέχρι το 1830, που επίσημα αναγνωρίζεται ελληνικό κράτος. Παράλληλα ΑΝΕΤΡΕΨΕ ΤΑ ΔΙΕΘΝΗ ΔΕΔΟΜΕΝΑ, γιατί ο ελληνικός αγώνας είναι το μόνο κίνημα που άντεξε στη θηριωδία των δυναστών του και στην πράξη ΑΚΥΡΩΣΕ ΤΙΣ ΚΑΤΑΣΤΑΛΤΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΤΗΣ ΙΕΡΑΣ ΣΥΜΜΑΧΙΑΣ, δίνοντας μαθήματα αντίστασης και αισιόδοξης προοπτικής σε όλους τους δυναστευόμενους λαούς.

Πρέπει όμως να τονιστεί ότι δεν έφτασε Αυστριακός στρατός στην Ελλάδα, για να καταστείλει την Επανάσταση όχι μόνο λόγω του μαζικού της χαρακτήρα, αλλά και επειδή ο Καποδίστριας (που ήταν υπουργός Εξωτερικών της Ρωσίας) πέτυχε εύστοχη διατύπωση στην απόφαση της Ι.Σ. για την Καταδίκη της Ελληνικής Επανάστασης, ώστε η επέμβαση του Μέττερνιχ με Αυστριακό στρατό να διαγράφεται δύσκολη και εν πάση περιπτώσει, χωρίς τη σύμφωνη γνώμη της ισχυρότερης μοναρχικής δύναμης, δηλ. της Ρωσίας. Η Επανάσταση επομένως κέρδισε έδαφος διπλωματικά, στηρίχτηκε όμως στο πρωτόγνωρο πνεύμα αυτοθυσίας που ο όρκος των Φιλικών κατέγραφε παραστατικά και που στη συνέχεια έγινε όρκος τιμής όλου του επαναστατημένου έθνους: «ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ Ή ΘΑΝΑΤΟΣ».

Τα πολεμικά γεγονότα και τη δίνη της μάχης ακολουθούσαν οι πολιτικές εξελίξεις, η προσπάθεια συγκρότησης Κυβέρνησης των Επαναστατημένων Ελλήνων και για το λόγο αυτό πραγματοποιούνται και οι Αντίστοιχες τρεις ΕΘΝΟΣΥΝΕΛΕΥΣΕΙΣ (Επίδαυρος-Άστρος-Τροιζήνα), που με τα συντάγματά τους καθρεπτίζουν (ειδικά η Τρίτη της Τροιζήνας το 1827) την Ιδεολογική και Εθνική Αφύπνιση των ραγιάδων, οι οποίοι διεκδικούν όχι μόνο τη λευτεριά τους από τον Κατακτητή, αλλά παράλληλα απαιτούν ισονομία, δημοκρατία, πολιτική ελευθερία, παιδεία, απαιτούν δηλ. τη συγκρότηση ενός Εθνικά Ανεξάρτητου, Δημοκρατικού Κράτους.

Είναι προφανές ότι ―σε αυτές τις συνθήκες― η Ελληνική Επανάσταση αποκτά βαρύνουσα διάσταση όχι μόνο για το ελληνικό έθνος, αλλά συνολικά για τις πανευρωπαϊκές εξελίξεις, αφού στην πράξη αποδυναμώνει την Ι.Σ. ενώ η προοπτική της νίκης της δημιουργεί νέες συνθήκες πιθανής ανεξαρτησίας και άλλων υπόδουλων εθνών και λαών. Επομένως έθετε τις ισχυρές δυνάμεις της Ευρώπης μπροστά σε νέα δεδομένα, δηλ. μπροστά στην προοπτική της ΑΛΛΑΓΗΣ ΤΟΥ ΔΙΕΘΝΟΥΣ ΧΑΡΤΗ ΚΑΙ ΤΩΝ ΣΥΣΧΕΤΙΣΜΩΝ. Με αυτήν την έννοια, οι δυνάμεις αυτές ήταν εύλογο να επιδιώξουν την επέμβασή τους στο πολιτικό σώμα της Επανάστασης, διεμβολίζοντας την ηγεσία, με στόχο την υπηρέτηση των δικών τους στρατηγικών, οικονομικών και γεωπολιτικών συμφερόντων. Έτσι δημιουργούνται τα πρώτα ελληνικά κόμματα (Αγγλικό-Γαλλικό και Ρωσικό), που λειτουργούν ως μηχανισμοί των ξένων δυνάμεων, δηλ. ως παράγοντες διάσπασης της ενότητας και της ομοψυχίας του Αγώνα.

Αυτή ακριβώς η ομοψυχία απειλήθηκε πολλές φορές από τις επεμβάσεις των Ξένων μηχανισμών και από τις υστερόβουλες σκέψεις πολλών ηγετών, αλλά εν τέλει το φρόνημα της ελευθερίας και η βαθιά πίστη στο Ιδανικό του Αγώνα αποδείχτηκαν πολύ ισχυρά αγαθά και υπερνίκησαν τους διασπαστικούς μηχανισμούς.

Αξίζει να μνημονεύσουμε το σύνθημα του Κολοκοτρώνη: «ΦΩΤΙΑ ΚΑΙ ΤΣΕΚΟΥΡΙ ΣΤΟΥΣ ΠΡΟΣΚΥΝΗΜΕΝΟΥΣ», όταν το 1824 ερημωνόταν η Πελοπόννησος από τη λυσσώδη επίθεση του Ιμπραήμ γιού του Αιγύπτιου Μωχάμετ Αλυ ―συμμάχου των Οθωμανών, για να κατανοήσουμε το αταλάντευτο της πίστης αυτών …των γιγάντων που όρθωσαν το ανάστημά τους στους θηριώδεις αντιπάλους, κερδίζοντας δίκαια μια θέση στο πάνθεον των ηρώων.

Τις δοκιμασίες στο πεδίο των μαχών, όπως αυτές καταγράφηκαν παραστατικά στο ηρωϊκό Μεσολόγγι το 1825-6, συνόδευσαν αντίστοιχες διπλωματικές εξελίξεις, που αποδείκνυαν ότι η Ελληνική Επανάσταση άνοιγε νέους δρόμους στην διεθνή πολιτική σκηνή, αφού η πολιτική του Μέττερνιχ θεωρείται ήδη από το 1824 παρωχημένη, ενώ ο διαγκωνισμός Αγγλίας και Ρωσίας στη διασφάλιση του πολιτικού ελέγχου της Επανάστασης και ο οξυμένος ανταγωνισμός τους στην προσπάθεια ελέγχου του νεοσύσταστου κράτους, από μια άποψη, θα ευνοήσει την Επανάσταση. Αποτέλεσμα π.χ. αυτού του ανταγωνισμού στάθηκε και η συμμετοχή του στόλου των τριών δυνάμεων (Ρωσίας-Αγγλίας-Γαλλίας) στη ναυμαχία του Ναβαρίνου (1827), η οποία έπαιξε καταλυτικό ρόλο στις εξελίξεις, αφού η Οθωμανική Αυτοκρατορία βρέθηκε σε διπλωματική απομόνωση.

Στις συνθήκες αυτές, ωριμάζει και εσωτερικά η ιδέα για την ανάπτυξη μιας στοιχειώδους διοικητικής δομής στο υπόδουλο έθνος και για το λόγο αυτό, με απόφαση της Εθνοσυνέλευσης του 1827, καλείται ο Καποδίστριας στην Υπόδουλη Ελλάδα ως Κυβερνήτης με απόλυτες αρμοδιότητες, ο οποίος αναλαμβάνει το δύσκολο έργο της διπλωματικής παρέμβασης στη διεθνή σκηνή (στα πρωτόκολλα που υπογράφονται από το 1828-1830), αλλά και της ταυτόχρονης οργάνωσης της οικονομίας, του στρατού και της εκπαίδευσης.

Τα δύσκολα χρόνια από την άφιξη του Καποδίστρια (1828) ως την αναγνώριση ενός περιορισμένου συνοριακά ελληνικού κράτους (γραμμή Μαλλιακού-Αχελώου), το οποίο θα βρισκόταν κάτω από την κηδεμονία των τριών αυλών (Αγγλίας-Γαλλίας-Ρωσίας) και με μοναρχικό πολιτικό καθεστώς (ο βαυαρός Όθωνας ορίζεται ως διάδοχος του θρόνου το 1832 από τις τρεις δυνάμεις), αντίθετο στις βασικές αρχές των συνταγμάτων του Αγώνα, πολλά διαδραματίστηκαν στη διεθνή σκηνή και στο εσωτερικό.

Στο τέλος του Αγώνα, η ερήμωση της υπαίθρου, η φτώχεια, το άλυτο ζήτημα των ακτημόνων, η συγκεντροποίηση της εθνικής γης στους μεγάλους ιδιοκτήτες, η βαυαρική παρουσία και διοίκηση… υπό την εποπτεία των κηδεμόνων ευρωπαίων, η έλλειψη συντάγματος κλπ. σίγουρα καταγράφουν ένα τοπίο δύσκολο και αποδεικνύουν τη δύναμη των ισχυρών να διαμορφώνουν ―σε βάρος των λαών και των εθνών― τον πολιτικό χάρτη.

Αδιαμφισβήτητα όμως το Ηθικό Βάθος, το Ιδεολογικό όραμα της Εθνικής Υπερηφάνειας και ανεξαρτησίας, του Πατριωτισμού, της Ελευθερίας και του Ανθρωπισμού αποτελούν Ηθικές κατακτήσεις της Επανάστασης που δε μπορούν να συγκριθούν με κανένα σύμφωνο μικροϋπολογισμού των συμφερόντων. ΑΥΤΑ ΤΑ ΙΔΑΝΙΚΑ ΑΠΟΤΕΛΟΥΝ ΤΑ ΙΕΡΑ ΚΑΙ ΤΑ ΟΣΙΑ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΜΑΣ, ΑΥΤΑ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΦΩΤΙΖΟΥΝ ΤΗ ΔΡΑΣΗ ΜΑΣ.

Για αυτά πρέπει πάντα να πολεμούμε, όπως μας δίδαξε ο Μακρυγιάννης.

ΜΑΡΙΑ Δ. ΣΠΥΡΙΔΑΚΗ

Δικηγόρος