ΟΙ ΠΕΡΣΙΚΟΙ ΠΟΛΕΜΟΙ

2.500 ΧΡΟΝΙΑ ΑΠΟ ΤΗ ΜΑΧΗ ΤΟΥ ΜΑΡΑΘΩΝΑ (490 π.Χ.)

Συμπληρώθηκαν φέτος 2.500 χρόνια από τη μάχη του Μαραθώνα και τη μεγάλη νίκη των Ελλήνων κατά των Περσών. Η επέτειος εορτάζεται ήδη με διάφορες εκδηλώσεις ιστορικής μνήμης, πολιτιστικού, αθλητικού κλπ. περιεχομένου. Οι γραμμές που ακολουθούν δεν είναι παρά μια μικρή συμβολή της εφημερίδας μας στον εορτασμό αυτού του σπουδαίου ιστορικού γεγονότος και ελάχιστη συνεισφορά στον οφειλόμενο φόρο τιμής στους πρωταγωνιστές του. Ελπίζουμε ότι το κείμενο θα είναι ενδιαφέρον και χρήσιμο, ώστε οι αναγνώστες να φρεσκάρουν ή και να εμπλουτίσουν τις γνώσεις τους και να αισθανθούν συμμέτοχοι του εορτασμού. Δεν πρόκειται για πρωτότυπη εργασία, αλλά για υλικό από διάφορες πηγές, που ο υπογράφων συνέλεξε, επεξεργάστηκε, συνέθεσε και προσάρμοσε στις ανάγκες και στη χωρητικότητα της εφημερίδας. Το κείμενο δε θα περιοριστεί μόνο στην εξιστόρηση της μάχης του Μαραθώνα. Θα αναφερθεί και σε όσα προηγήθηκαν αλλά και σε όσα έγιναν μετά, ώστε ο αναγνώστης να σχηματίσει μια συνοπτική μεν, αλλά ολοκληρωμένη εικόνα για την ιστορική εκείνη περίοδο και για τους ελληνοπερσικούς πολέμους, στους οποίους εντάσσεται η μάχη του Μαραθώνα. Λόγω της έκτασής του είναι χωρισμένο σε δύο μέρη (Α` και Β`) και θα δημοσιευθεί σε δύο συνέχειες.

ΜΕΡΟΣ Α΄

ΠΕΡΣΕΣ ΚΑΙ ΜΗΔΟΙ.

Η ΙΩΝΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ 499 π.Χ.

Οι Πέρσες και οι Μήδοι ήταν σγγενικά φύλα ινδοευρωπαϊκής καταγωγής, εγκατεστημένα ανατολικά της Μεσοποταμίας, στην περιοχή του Ιράν. Μετά από περιπέτειες, πολέμους και κατακτήσεις γειτονικών τους λαών, τους βλέπουμε κατά τον 6ο αιώνα π.Χ., να συναποτελούν τη μεγάλη Περσική αυτοκρατορία, που ξεκινούσε από τα βάθη της Ασίας (περίπου από τον Ινδό ποταμό) και έφτανε ως τα παράλια της Μικράς Ασίας, του Εύξεινου Πόντου και της Νοτιοανατολικής Μεσογείου. Μπροστά της η Ελλάδα ήταν ελάχιστη και σε έκταση και σε πληθυσμό. Η διακυβέρνησή της ήταν απολυταρχική. Χωριζόταν σε διοικητικές περιοχές που λέγονταν σατραπείες και που τις διοικούσαν οι σατράπες με τρόπο σκληρό και αυταρχικό (γι’ αυτό και η σημερινή χρήση του όρου «σατράπης»).

Στα παράλια της Μικράς Ασίας, στην Ιωνία, δηλαδή στις ακτές του Ανατολικού Αιγαίου απέναντι από Λέσβο, Χίο, Σάμο κλπ., υπήρχαν σπουδαίες ελληνικές πόλεις, όπως η Μίλητος, η Έφεσος, η Φώκαια κ.α., με μεγάλη πνευματική και οικονομική ανάπτυξη, οι οποίες είχαν ιδρυθεί ως αποικίες από Έλληνες της κυρίως Ελλάδας. Κατακτήθηκαν όμως, κι αυτές από τους Πέρσες και μπήκαν κάτω από το σκληρό περσικό ζυγό. Αλλά η στέρηση της ελευθερίας, το τυραννικό καθεστώς, η βαριά φορολογία και ο περιορισμός των οικονομικών δραστηριοτήτων τους, οδήγησε τις Ιωνικές ελληνικές πόλεις σε επανάσταση κατά των Περσών, γνωστή ως «Ιωνική Επανάσταση», το 499 π.Χ. Οι Ίωνες ζήτησαν βοήθεια από τους άλλους Έλληνες, αλλά μόνον η Αθήνα και η Ερέτρια έστειλαν κάποιες λιγοστές ενισχύσεις. Η επανάσταση κράτησε περίπου έξι χρόνια και στην αρχή είχε αρκετές επιτυχίες. Όμως, οι οργανωτικές αδυναμίες, οι δυσκολίες στη συνεννόηση και συνεργασία, η έλλειψη συντονισμού, η μη αποστολή σοβαρής βοήθειας από την Ελλάδα και η αριθμητική υπεροχή των Περσών, οδήγησαν τελικά τους Ίωνες στην ήττα. Υποτάχτηκαν πάλι στον πανίσχυρο Πέρση βασιλιά Δαρείο τον Α΄ και γνώρισαν σφαγές, εξανδραποδισμούς και καταστροφές. Μάλιστα μία από τις πόλεις, η Μίλητος, που πρωταγωνίστησε στην εξέγερση, καταστράφηκε ολοσχερώς (κατεδαφίστηκε).

Η ΕΠΙΘΕΣΗ ΚΑΙ ΟΙ ΕΚΣΤΡΑΤΕΙΕΣ ΤΩΝ ΠΕΡΣΩΝ

ΚΑΤΑ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ

Ως αφορμή και πρόφαση για την επίθεσή τους εναντίον της Ελλάδας, οι Πέρσες χρησιμοποίησαν το γεγονός ότι η Αθήνα και η Ερέτρια είχαν στείλει βοήθεια στους Ίωνες κατά την επανάσταση του 499 π.Χ. και ήθελαν να τιμωρήσουν παραδειγματικά τους Αθηναίους και τους Ερετριείς. Όμως, τα αίτια ήταν βαθύτερα: ακολουθώντας επεκτατική πολιτική, οι Πέρσες ήθελαν να διευρύνουν τις κτήσεις τους και τα συμφέροντά τους προς τη Δύση, να κυριαρχήσουν στο Αιγαίο, να κατακτήσουν την Ελλάδα και να επεκτείνουν τον έλεγχό τους στη Μεσόγειο. Έτσι, ξεκίνησαν στις αρχές του 5ου αιώνα π.Χ. οι περσικοί πόλεμοι, που τα γεγονότα τους είναι γνωστά και ως «Μηδικά» (αφού Πέρσες και Μήδοι ήταν μαζί) και που τα κατέγραψε ο μεγάλος αρχαίος έλληνας ιστορικός Ηρόδοτος, γνωστός και ως «ο πατέρας της Ιστορίας».

Όταν εκδηλώθηκε η περσική επίθεση, η Ελλάδα δεν ήταν ενιαία, αλλά διασπασμένη σε πολλά μικρά κράτη. Ευτυχώς, τα περισσότερα από αυτά, και ανάμεσά τους τα δύο μεγαλύτερα και ισχυρότερα, Αθήνα και Σπάρτη, μπροστά στο μεγάλο κίνδυνο, κατόρθωσαν να παραμερίσουν τις διαφορές τους και να αντιμετωπίσουν μαζί τον κοινό εχθρό, δίνοντας τον «υπέρ πάντων» αγώνα.

Στους κυριότερους σταθμούς αυτού του αγώνα γίνεται στη συνέχεια σύντομη αναφορά. Εκτενέστερη θα είναι η αναφορά στη μάχη του Μαραθώνα, λόγω της επετείου, που είναι, άλλωστε, και η αφορμή αυτού του κειμένου.

492 π.Χ. Η ΕΚΣΤΡΑΤΕΙΑ ΤΟΥ ΜΑΡΔΟΝΙΟΥ.

Ο Πέρσης στρατηγός Μαρδόνιος, γαμπρός του βασιλιά Δαρείου, την άνοιξη του 492 π.Χ., με πολυάριθμο στρατό και στόλο, πέρασε τον Ελλήσποντο και κατέκτησε τη Θράκη, τη Θάσο και τη Μακεδονία. Αλλά ο στόλος του καταστράφηκε από θαλασσοταραχή στο ακρωτήρι Άθως (τρίτο πόδι της Χαλκιδικής) και αναγκάστηκε να επιστρέψει στην Περσία.

490 π.Χ. Η ΜΑΧΗ ΤΟΥ ΜΑΡΑΘΩΝΑ.

Μετά την αποτυχία του Μαρδόνιου οι Πέρσες ετοίμασαν τη δεύτερη εκστρατεία τους, που θα ήταν η πρώτη κατά της Νότιας Ελλάδας. Αρχηγοί του πολυάριθμου στρατού και στόλου τους ορίστηκαν από το βασιλιά Δαρείο οι στρατηγοί Δάτης και Αρταφέρνης. Προτού ξεκινήσουν, ο Δαρείος έστειλε πρέσβεις στις σπουδαιότερες ελληνικές πόλεις και ζήτησε από αυτές «γην και ύδωρ» (χώμα και νερό), δηλαδή απαίτησε να παραδοθούν. Μερικές πόλεις και νησιά, από φόβο, δήλωσαν υποταγή. Όμως οι Αθηναίοι και οι Σπαρτιάτες όχι μόνον αρνήθηκαν περήφανα, αλλά και θανάτωσαν τους Πέρσες απεσταλμένους. Λέγεται μάλιστα ότι οι Αθηναίοι τους γκρέμισαν από την Ακρόπολη, ενώ οι Σπαρτιάτες τους πετάξαν σε πηγάδι, για να... πάρουν από κει «γην και ύδωρ»! Έτσι, η εκστρατεία ξεκίνησε. Προκειμένου να αποφύγουν όσα έπαθε ο Μαρδόνιος στον Άθω, οι Πέρσες ακολούθησαν τώρα άλλο δρόμο. Από τη Μικρά Ασία, μέσω της Σάμου και της Νάξου, ήρθαν στην Εύβοια, όπου κατέστρεψαν την Κάρυστο, αλλά κυρίως την Ερέτρια, εκδικούμενοι έτσι τους Ερετριείς για τη βοήθεια που είχαν προσφέρει στην Ιωνική Επανάσταση του 499 π.Χ. Από εκεί έπλευσαν και αποβιβάστηκαν στο Μαραθώνα, όπως τους υπέδειξε ο Ιππίας, πρώην τύραννος της Αθήνας, που είχε καταφύγει στους Πέρσες και ήταν σύμβουλός τους, ελπίζοντας σε επάνοδό του στην εξουσία. Η τοποθεσία τους ευνοούσε, γιατί ο όρμος του Σχοινιά τους παρείχε ασφαλές ορμητήριο για το στόλο, ενώ η μεγάλη πεδιάδα τους εξασφάλιζε ευρυχωρία για τον πεζό στρατό και άφθονα νερά για το ιππικό.

Απέναντι στο μεγάλο πλήθος των Περσών παρατάχτηκαν 10.000 Αθηναίοι και 1000 Πλαταιείς, που ήρθαν για να βοηθήσουν. Ζήτησαν βοήθεια και από τη Σπάρτη, στέλνοντας τον ημεροδρόμο-ταχυδρόμο Φειδιππίδη, αλλά οι Σπαρτιάτες είπαν ότι για θρησκευτικούς λόγους δεν τους επιτρεπόταν να εκστρατεύσουν εκείνες τις ημέρες και ήρθαν τελικά στην Αθήνα με καθυστέρηση, μετά τη μάχη.

Μπροστά στη μεγάλη αριθμητική υπεροχή των αντιπάλων, ο Αθηναίος αρχιστράτηγος Μιλτιάδης εφάρμοσε ένα έξυπνο στρατηγικό σχέδιο. Για να καλύψει όλο το πλάτος της περσικής στρατιάς, αραίωσε το κέντρο της αθηναϊκής παράταξης και ενίσχυσε τα δύο άκρα της. Πρώτοι ξεκίνησαν την επίθεση οι Αθηναίοι.  Ήταν Σεπτέμβριος του 490 π.Χ. Από τα 1500 περίπου μέτρα που χώριζαν τις αντίπαλες παρατάξεις, τα τελευταία 200 περίπου οι Αθηναίοι τη διήνυσαν τρέχοντας, για να μη βρεθούν εκτεθειμένοι για πολλή ώρα στα βέλη των Περσών, που είχαν εμβέλεια περίπου 150-200 μέτρα. Όταν ήρθαν στα χέρια οι δύο στρατοί, οι Πέρσες έκαμψαν το αραιό και αδύναμο κέντρο της παράταξης των Αθηναίων και τους απώθησαν σε βάθος, όπως αναμενόταν, άλλωστε, σύμφωνα με το σχέδιο του Μιλτιάδη. Όμως στα δύο άκρα οι Έλληνες μαχητές κατόρθωσαν να νικήσουν τους αντιπάλους και να τους αναγκάσουν σε υποχώρηση και φυγή. Έτσι βρέθηκαν στα νώτα των Περσών που είχαν,  όπως είπαμε, κάμψει την αντίσταση της αραιής και αδύναμης στο Κέντρο παράταξης των Αθηναίων και είχαν παρασυρθεί σε βάθος, καθώς εκείνοι υποχωρούσαν. Το σχέδιο του Μιλτιάδη είχε πετύχει. Κυκλωμένοι και εγκλωβισμένοι οι Πέρσες, μετά από σύντομη αντίσταση, έφευγαν πανικόβλητοι στα πλοία για να σωθούν, αφήνοντας πολλούς νεκρούς στο πεδίο της μάχης, ενώ πολλοί χάνονταν μέσα σε ένα έλος που βρισκόταν τότε εκεί. Οι Έλληνες τους κυνηγούσαν μέχρι τα πλοία. Ένας Αθηναίος μάλιστα, ο Κυναίγειρος, αδελφός του δραματικού ποιητή Αισχύλου, σκοτώθηκε στην προσπάθειά του να κρατήσει ένα περσικό πλοίο με τα χέρια, αλλά του τα έκοψαν οι αντίπαλοι. Λέγεται μάλιστα ότι τον αποκεφάλισαν, όταν προσπάθησε να κρατήσει το πλοίο με τα δόντια. Με τέτοιον ηρωισμό και αυτοθυσία υπερασπίστηκαν την ελευθερία της πατρίδας τους οι μαχητές του Μαραθώνα.

Αμέσως μετά τη μάχη ο Μιλτιάδης έστειλε στην Αθήνα αγγελιοφόρο, για να αναγγείλει στην πόλη τη χαρμόσυνη είδηση της μεγάλης νίκης. Πιθανότατα ήταν ο ίδιος ο Φειδιππίδης που είχε σταλεί και προ της μάχης στη Σπάρτη, για να ζητήσει βοήθεια, αν και υπάρχουν και άλλες απόψεις για άλλα ονόματα. Ο ηρωϊκός δρομέας διήνυσε τρέχοντας ταχύτατα τη μεγάλη απόσταση, έφτασε στην αθηναϊκή αγορά εξαντλημένος και πρόλαβε να πει μόνο το γνωστό «Νενικήκαμεν» (νικήσαμε). Και έπεσε νεκρός.

Εν τω μεταξύ οι Πέρσες μετά την ήττα τους έπλευσαν με το στόλο τους από το Μαραθώνα προς το Φάληρο και τον Πειραιά, ελπίζοντας να βρούν την Αθήνα αφρούρητη, να την αιφνιδιάσουν και να την καταλάβουν. Όμως και πάλι ο Μιλτιάδης αγρυπνούσε. Είχε μαντέψει το σχέδιο τους και είχε προλάβει να οδηγήσει έγκαιρα πίσω στην πόλη το στρατό, που, παρά τη μεγάλη κούραση και ταλαιπωρία από τη νωπή ακόμα μάχη, έτρεξε πρόθυμα στο νέο κάλεσμα της πατρίδας. Μόλις οι Πέρσες αντιλήφθηκαν από μακριά ότι οι Αθηναίοι είχαν γυρίσει πίσω, έφυγαν χωρίς να επιχειρήσουν νέα μάχη και επέστρεψαν στην Ασία.

Οι Αθηναίοι τίμησαν ιδιαίτερα τους νεκρούς μαραθωνομάχους τους (ήταν μόνον 192, έναντι 6.400 των Περσών!) θάβοντάς τους στο πεδίο της μάχης και όχι στο νεκροταφείο της πόλης (στον Κεραμεικό), όπως συνηθιζόταν. Κατασκεύασαν τύμβο, δηλ. ομαδικό τάφο, μέσα στον οποίο ο κάθε νεκρός είχε τη δική του ξεχωριστή θέση. Το χώμα που σκέπαζε τους νεκρούς, σχημάτιζε μικρό ύψωμα, έτσι ώστε να είναι και από μακριά ορατό. Αργότερα οι Αθηναίοι έστησαν και μνημείο, με επίγραμμα του ποιητή Σιμεωνίδη, που έλεγε: «Ελλήνων προμαχούντες Αθηναίοι Μαραθώνι χρυσοφόρων Μήδων εστόρεσαν δύναμιν». Που σημαίνει: «Πολεμώντας για την ελευθερία των Ελλήνων στο Μαραθώνα οι Αθηναίοι ισοπέδωσαν τη δύναμη των χρυσοστόλιστων Περσών». (και σήμερα στην περιοχή υπάρχει και είναι επισκέψιμος ο τύμβος, δίπλα στο Μουσείο του Μαραθώνα).

Η μάχη του Μαραθώνα ήταν η πρώτη σοβαρή αναμέτρηση Ελλήνων και Περσών. Η νίκη των Αθηναίων έδειξε την ανωτερότητα των ελληνικών όπλων και της ελληνικής πολεμικής τακτικής. Διέλυσε την εντύπωση και το φόβο ότι οι Πέρσες ήταν ανίκητοι, αναπτέρωσε το ηθικό των Ελλήνων και τόνωσε την αυτοπεποίθησή τους. Αυτό ήταν πολύ σημαντικό, γιατί οι Πέρσες θα έκαναν σε λίγο και νέα εκστρατεία κατά της Ελλάδας. Όμως για αυτήν και για τα νέα ηρωικά κατορθώματα των Ελλήνων και για τη σημασία που είχαν όχι μόνο για τη Ελλάδα, αλλά και για ολόκληρο τον κόσμο, θα μιλήσουμε στο επόμενο φύλλο της εφημερίδας, στο Β΄ μέρος αυτού του σημειώματος, για να ολοκληρώσουμε έτσι την αναφορά μας στους Περσικούς πολέμους.

Ιωάννης Αντωνόπουλος