Η Νηστεία απ’ την σκοπιά ενός γιατρού

Ως νηστεία χαρακτηρίζεται η ακούσια (χωρίς τη θέλησή μας) ή εκούσια (με τη θέλησή μας) αποχή από το φαγητό.

1. Η νηστεία ή ακούσια ή κατ’ εντολή αποχή από το φαγητό, εφαρμόζεται από την ιατρική, κυρίως με τις διάφορες «δίαιτες» αποβλέποντας στην εξυπηρέτηση της υγείας γενικώς ανάλογα με την κάθε περίπτωση. Με την «δίαιτα», ο γιατρός συνήθως συνιστά την αποχή από κάποια φαγητά, ή τον περιορισμό της ποσότητάς τους, ή την ενίσχυση κάποιων ειδών διατροφής. Όλα αυτά δε προς επιτυχία κάποιου στόχου, κατά την αντιμετώπιση προβλημάτων υγείας. Η νηστεία επομένως ως «δίαιτα» και μόνον, εξυπηρετεί σωματικές κυρίως ανάγκες για καλύτερη ποιότητα υγείας.

2. Η νηστεία ως εκούσια (με τη θέληση δηλαδή του ανθρώπου ) είναι αποχή από ορισμένες κατηγορίες τροφών για κάποιο χρονικό διάστημα, ως άσκηση επιβολής επί του εαυτού μας και κυριαρχίας επί των επιθυμιών, και αποβλέπει στην επίτευξη πνευματικών επιδιώξεων. Αυτή είναι η νηστεία της Εκκλησίας μας. Δηλαδή η Εκκλησία με τη νηστεία, τον περιορισμό δηλαδή των ειδών διατροφής σε αριθμό, σε ποιότητα και ποσότητα, ώστε να καλύπτονται οι ανάγκες συντηρήσεως και μόνον, αποβλέπει δια της υπακοής, κυρίως στα εξής: (α) στην «διακοπή του ιδίου θελήματος» και, (β) στην απόκτηση αρετών ώστε ο άνθρωπος να προάγεται πνευματικώς και να ανεβαίνει στην «κλίμακα» του Θεού. Η νηστεία αυτή είναι εθελοντική. Η Εκκλησία την συνιστά στους πιστούς της, την προτρέπει, αλλά δεν την επιβάλλει. Ο πιστός την εφαρμόζει οικειοθελώς, με τη θέλησή του.

3.  Υπάρχουν και άλλες νηστείες-δίαιτες βεβαίως που χρησιμοποιούνται για διαφορετικές άλλες επιδιώξεις: π.χ. για τη βελτίωση της εμφανίσεως, ή την απόκτηση επιθυμητής κομψότητας ή κάποιου «στυλ» κατά τις απαιτήσεις της μόδας, όπως και την δίαιτα που εφαρμόζουν οι διάφοροι αθλητές. Αυτοί «πάντα εγκρατεύονται» για να πετύχουν ένα τίτλο ή προκειμένου να ανεβούν σε κάποιο βάθρο δόξας και πολλών απολαβών.

Ανακεφαλαιώνοντας λοιπόν τα όσα ενδιαφέρουν στο θέμα μας, θα έλεγα ότι η νηστεία είναι ένα είδος «δίαιτας», οπότε και θα την έβλεπα με περισσότερη άνεση από την σκοπιά της Ιατρικής. Διότι η νηστεία σαν ιατρική «δίαιτα» εξυπηρετεί πολλαπλώς γενικά την υγεία τόσο την σωματική, όσο και την πνευματική.

«Πώς» και «Πότε» η νηστεία

εξυπηρετεί την υγεία.

Κάθε ιατρική δίαιτα έχει μέσα της και πολλά στοιχεία νηστείας και συνιστά «κανόνες» διατροφής, προς εξυπηρέτηση ιατρικών αναγκών υγείας. Κάθε αρρώστια χρειάζεται την δική της δίαιτα, αλλά και ο κάθε άρρωστος έχει την ξεχωριστή του δίαιτα, ανάλογα με την περίπτωσή του. Και εδώ υπάρχει μια βασική σχέση ανάμεσα στη νηστεία και την ιατρική δίαιτα. Διότι: Ο γιατρός, ανάλογα με την περίπτωση που έχει μπροστά του, λέει στον άρρωστό του: «Αυτό επιτρέπεται»… «εκείνο και το άλλο, απαγορεύονται»… «για τόσες ημέρες». Η, «ούτε νερό, για τόσο χρονικό διάστημα…. Μετά μπορείς να αρχίσεις με …» και τότε περιγράφει μόνον τα όσα επιτρέπονται πλέον. Αυτά δε, αποτελούν… «εντολή ιατρού» και πρέπει υποχρεωτικώς να τηρηθούν. Φθάνει δηλαδή η νηστεία για λόγους υγείας και μέχρι «πλήρους ασιτίας»! Άλλη είναι η δίαιτα της νηστείας για κάποιον που έπαθε κοιλιακό τύφο, ώστε να μη «τρυπήσει» το έντερό του από μια πρόωρη παραμέληση της διαίτης. Διαφορετική για κάποιον που υπεβλήθη στην άλφα ή την βήτα εγχείρηση. Αλλιώτικη σε κάποιον άλλο που αδυνάτισε και έχασε βάρος από μια αρρώστια, μέχρις ότου επανέλθει στην κανονική σίτιση. Διαφορετική δε για κάποιον που είναι παχύσαρκος και πρέπει να χάσει τα επί πλέον κιλά του βάρους του για λόγους υγείας.

Από τα λίγα αυτά αποδεικνύεται το πόσο πολύτιμη είναι η ιατρική εφαρμογή της νηστείας ως διαίτης, δηλαδή της στερήσεως ή τροποποιήσεως της τροφής για το καλό της υγείας.

Η νηστεία προσφέρει πλήρη διατροφή;

Υπάρχει ένα πολύ εύλογο ερώτημα. Κάποιοι φοβούνται ότι η νηστεία, «η πολλή νηστεία που ορίζει η Εκκλησία» μπορεί και να τους βλάψει. Άλλοι διερωτώνται – διότι αυτό το έχουμε ακούσει: μήπως με τη νηστεία δεν παίρνει ο οργανισμός του ανθρώπου τα όσα χρειάζεται για την καλή του υγεία;

Κατά τα δεδομένα της επιστημονικής ιατρικής, τέτοιος φόβος δεν υπάρχει, όταν η νηστεία εφαρμόζεται σωστά. Διότι μια σωστή νηστεία χωρίς υπερβολές, με μια ορθή επιλογή των διαφόρων τροφών, προσφέρει τα όσα χρειάζονται για μια πλήρη διατροφή. Και να γιατί: Ο οργανισμός του ανθρώπου έχει ανάγκη από μια γνωστή αναλογία σε λευκώματα, λίπη και υδατάνθρακες, ανάλογα με τις καύσεις που κάνει ο κάθε οργανισμός. Λιγότερες θερμίδες ο άνθρωπος που κάνει καθιστική ζωή, περισσότερες θερμίδες ο βαριά εργαζόμενος σωματικώς.

Τις ποσότητες αυτές των λευκωμάτων, λιπών και υδατανθράκων μπορεί να τις πάρει κανείς με διαφόρους τρόπους. Η μόνη δυσκολία βρίσκεται στην ικανοποίηση των αναγκών του οργανισμού στα υψηλής ποιότητας λευκώματα –που γι’ αυτό λέγονται και «πρωτεΐνες»– που τα παίρνει ο ανθρώπινος οργανισμός μόνο από τα ζωικά λευκώματα. Αυτά τα ζωικά λευκώματα βρίσκονται στο κρέας, στα ψάρια, στο γάλα, στο τυρί, στα αυγά. Επομένως, το πρόβλημα με τη νηστεία επικεντρώνεται πλέον στο ενδεχόμενο να μη εισάγονται γι’ αυτούς που νηστεύουν τέτοια λευκώματα και η νηστεία να μη προσφέρει την «πλήρη διατροφή».

Η επιφύλαξη αυτή είναι λογική και εύλογη, πολύ περισσότερο επειδή ο οργανισμός του ανθρώπου δεν διαθέτει επαρκή αποθέματα λευκωμάτων, ώστε να έχει τις σχετικές εφεδρείες σε περίπτωση μεγάλης νηστείας. Οπότε θα ήταν ενδεχόμενο να δημιουργηθεί και πρόβλημα υποθρεψίας σε κάποια από τα ειδικά και απαραίτητα για τον οργανισμό ζωικά λευκώματα.

Όμως το πρόβλημα αυτό, αλλά και της όλης νηστείας γενικότερα, είναι απλούστερο για τους εξής λόγους:

Οι οριζόμενες από την Εκκλησία νηστείες, δεν έχουν όλες την ίδια αυστηρότητα, είναι μιας ή δυο ημερών οι περισσότερες, ελάχιστες δε εκείνες με μακρά διάρκεια, ώστε να προκύπτει ένα τέτοιο ενδεχόμενο. Γενικότερα δε, ακόμη και οι πιο αυστηρές, δεν είναι απόλυτες. Έτσι: Όταν απαγορεύεται π.χ. το λάδι, επιτρέπονται οι ελιές, η ταχινόσουπα, ο χαλβάς, οι ξηροί καρποί.

Όταν απαγορεύεται το κρέας, όπως κατά τη νηστεία των Χριστουγέννων, επιτρέπονται τα ψάρια τα οποία, εκτός από τα απαραίτητα ζωικά λευκώματα, περιέχουν και τα πολύ χρήσιμα ακόρεστα λιπαρά 3-ωμέγα, πολύ ευνοϊκά κατά της αθηροσκληρώσεως.

Όταν δε και τα ψάρια απαγορεύονται, όπως κατά τη νηστεία της Μεγάλης Τεσσαρακοστής του Πάσχα, επιτρέπονται: το χταπόδι, οι σουπιές, τα καλαμαράκια, και διάφορα άλλα «θαλασσινά», που όλα τους, βιολογικώς, περιέχουν ζωικά συστατικά κατάλληλα για τη λήψη χρήσιμων ζωικών λευκωμάτων. Δηλαδή: οστρακοειδή (κυδώνια, μύδια, στρείδια, χτένια κ.ά.) μαλακόστρακα (καραβίδες, γαρίδες, καβούρια, αστακός).

Επίσης, θα πρέπει να ξέρουμε ότι όταν συνδυασθούν καταλλήλως φυτικές τροφές από διάφορες πηγές: Τα όσπρια (φασόλια, φακές ρεβύθια, κουκιά), δημητριακά (καλαμπόκι, σιτάρι κ.ά.). σόγια, μανιτάρια, όλα αυτά μπορούν να προσφέρουν πολλά από τα απαραίτητα υψηλής ποιότητας φυτικά λευκώματα που καλύπτουν σε σημαντικό ποσοστό τις ανάγκες του οργανισμού, ακόμη και για περιόδους νηστείας μακράς διαρκείας (συμβαίνει δηλαδή περίπου ό,τι και με τους φυτοφάγους, οι οποίοι δεν τρώνε ποτέ ζωικά λευκώματα). Ώστε κατ’ αυτόν τον τρόπο να αναπληρώνονται ικανοποιητικώς τα λευκώματα που θα έπαιρνε κανείς τρώγοντας: αυγά, γάλα ή τυρί, ψάρι και κρέας.

Άρα μπορεί να νηστεύει κάποιος με μια ορθολογική, ή όπως την χαρακτήρισαν … «έξυπνη» τακτική, και να έχει μια «πλήρη διατροφή».

Η νηστεία χρησιμοποιείται

και στη θεραπευτική Ιατρική

Η νηστεία με την λιτότητά της, με τον κατάλληλο συνδυασμό των ειδών τροφής και ανάλογα με την ιδιοσυγκρασία του κάθε συγκεκριμένου προσώπου, μπορεί να γίνεται και φάρμακο για πολλές περιπτώσεις!

1. Ξεκουράζει το πεπτικό σύστημα, στομάχι, έντερα. (Βαρυστομαχιά, διάρροια!!) και διευκολύνει τις λειτουργίες επίσης των διαφόρων αδένων εκκρίσεως πεπτικών υγρών όπως το ήπαρ και το πάγκρεας.

2. Επιβραδύνει τις αθηροσκληρωτικές διεργασίες στα αιμοφόρα αγγεία και διευκολύνει το σχετικό «καθάρισμα» από εναποθέσεις λιπών σε αυτά. Τα λιπίδια, τριγλυκερίδια, οι άλφα και βήτα λιποπρωτεϊνες, οι χοληστερίνες γνωστές ως καλή και κακή (HDL και LDL) βελτιώνονται ώστε να μειώνονται και οι κίνδυνοι για εμφράγματα ή στηθάγχη, για εγκεφαλικά επεισόδια και αποφράξεις περιφερειακών αρτηριών στα πόδια, στα νεφρά, τα μάτια κ.ά.

3. Ο σακχαρώδης διαβήτης ρυθμίζεται ευκολότερα.

4. Η υπέρταση υποχωρεί πιο εύκολα και με λιγότερα φάρμακα. (Αλάτι, λίγο φαγητό, κ.λπ.)

5. Με τη νηστεία, αποβάλλονται πιο εύκολα κάποια από τα επί πλέον κιλά από το βάρος του σώματος. Προσέχοντας βεβαίως και τις ποσότητες. Διότι και τα νηστίσιμα σε μεγάλες ποσότητες και αυτά παχαίνουν. (Αστακοί, σαλάτες με μπόλικο λάδι, ζυμαρικά κ.λπ.)

6. Οι βλαπτικές επιδράσεις από τα πολλά κρέατα,(Καρκίνος παχέος εντέρου) αναστέλλονται.

7. Οι καρκινογόνες επιδράσεις επίσης αναστέλλονται, οι γνωστές από τα αλλαντικά και τα καπνιστά, από την συνεργασία ιδίως λιπών με χολικά άλατα ή και με τα οινοπνευματούχα.

8. Το σώμα και η διάνοια, αποκτούν ευεξία. Ενώ «παχεία γαστήρ, λεπτόν ου τίκτει νουν» (Μέγας Βασίλειος).

Επομένως, ιατρικά με τη δίαιτα μιας ορθής και σωστής νηστείας, προκύπτει πολύπλευρη βελτίωση γενικά της σωματικής υγείας, η οποία από την άλλη μεριά επηρεάζει ευνοϊκά και την ψυχική κατάσταση υγείας.

Κίνδυνοι από το «όπλο» της νηστείας

Η εκκλησία μας χαρακτηρίζει τη νηστεία ως ένα πνευματικό όπλο. Καμιά φορά όμως, το όπλο αυτό – όπως άλλωστε και κάθε όπλο– το όπλο της νηστείας μπορεί να τραυματίσει και να βλάψει τον ίδιο τον χειριστή του, όπως το λέει και ο Μέγας Βασίλειος. Η νηστεία δηλαδή μπορεί να βλάψει τον νηστεύοντα από την κακή ή την μη καλή χρήση της, ηθικά και σωματικά.

Ας δούμε μερικές τέτοιες περιπτώσεις που άλλωστε προκύπτουν και από την προσωπική αυτοκριτική ενός εκάστου, από όλους μας:

1. Για όποιον νηστεύει πάνω από όσο μπορεί και αντέχει ή του επιτρέπεται, ανάλογα με τις δυνατότητες και την αντοχή του.

2. Για εκείνους οι οποίοι υπερηφανεύονται για τις αυστηρές, τις παρατεταμένες και σκληρές νηστείες τους. Διότι έτσι δεν συμμορφωνόμαστε προς την υπόδειξη του Κυρίου μας: «Συ δε νηστεύων, άλειψέ σου την κεφαλήν και το πρόσωπόν σου νίψαι, ίνα μη φανής τοις ανθρώποις νηστεύων» όπως και την άλλη: «όταν δε νηστεύητε μη γίνεσθε ώσπερ οι υποκριταί, σκυθρωποί. Αφανίζουσι γαρ τα πρόσωπα αυτών όπως φανώσι τοις ανθρώποις νηστεύοντες. Αμήν λέγω υμίν, ότι απέχουσι τον μισθόν αυτών» (Ματθ. 6, 16-17). Χάνουμε δηλαδή τον μισθό των κόπων μας, όταν επιζητούμε με τη συμπεριφορά μας και την αυτοδικαίωσή μας από τη νηστεία.

3. Για όσους κατακρίνουμε εκείνους που δεν νηστεύουν. Όταν ο Απόστολος Παύλος παραγγέλλει: «Ο μη εσθίων τον εσθίοντα μη κρινέτω» (Ρωμ. 14, 3).

4. Όταν, αντί να τρώμε τότε που νηστεύουμε μια λιτή τροφή, όσο δηλαδή χρειάζεται για τη συντήρησή μας, χρησιμοποιούμε πολυδάπανα νηστίσιμα εδέσματα και σε μεγάλη ποικιλία από εκείνα που μας ευχαριστούν, με ένα σωρό λιχουδιές. Διότι, μια τέτοια «νηστεία» είναι παρωδία και εμπαιγμός της πραγματικής νηστείας. Αλλά και μόνον η αποχή από το φαγητό δεν φθάνει, όπως μας το βεβαιώνει ο ίδιος ο Κύριός μας και με την παραβολή του Τελώνου και του Φαρισαίου. Ο οποίος ενήστευε «δις του Σαββάτου», δεν κατέβηκε όμως αυτός δικαιωμένος αλλά ο άλλος, ο Τελώνης, ο οποίος ίσως και δεν ενήστευε, ξεπέρασε όμως εκείνον σε αρετή.

5. Είναι άκαρπη η νηστεία, κατά τον Μέγα Βασίλειο, αν δεν συνοδεύεται από έντονο πνευματικό αγώνα. Διότι δεν είναι η νηστεία αποχή μόνον από τροφές αλλά και «αμαρτημάτων αναχώρησις», κατά τον άγιο Ιωάννη τον Χρυσόστομο… Διότι όπως, συνοψίζοντας πατερικά κείμενα, μας λέγει ο υμνωδός: «Βρωμάτων νηστεύουσα, ψυχή μου, και παθών μη καθαρεύουσα, μάτην επαγγέλλη τη ατροφία». Το οποίο μας λέγει τα εξής: Νηστεύοντας από φαγητά και μη προσπαθώντας να διατηρηθείς καθαρή από πάθη, ψυχή μου, άδικα χαίρεσαι για την αφαγία σου. (ψάλλονται στον όρθρο της Τετάρτης της Τυρινής).

6. Όταν η νηστεία η οποία είναι άσκηση πνευματική, δεν είναι έκφραση ειλικρινούς μετανοίας, οπότε και ενδέχεται να παραπλανά τον νηστεύοντα και να του δημιουργεί την ψευδαίσθηση πνευματικής αυτάρκειας.

7. Όταν δεν ακολουθούμε την υπόδειξη του αγίου Ισιδώρου του Πηλουσιώτη, κατά τον οποίο: «όπως πρέπει να αποφεύγει κανείς την πολυφαγία η οποία φέρνει την ασωτεία με τις γνωστές σωματικές και πνευματικές συνέπειες, έτσι πρέπει να προσέχει και την άκρα ασιτία ..… και να μην επιχειρεί να ανεβεί πάρα πάνω από όσο μπορεί. Για να έχει δε η νηστεία τη χάρη και την ευλογία του Θεού – όπως συμπληρώνει – θα πρέπει να γίνεται αβίαστα, ελεύθερα και χαρούμενα». Όπως δε λέει και ο υμνωδός, «νηστεύοντες αδελφοί σωματικώς, νηστεύσωμεν και πνευματικώς».

8. Όταν δεν κάνουμε «νηστείαν δεκτήν, ευάρεστον τω Κυρίω» που είναι : «η των κακών αλλοτρίωσις, εγκράτεια γλώσσης, θυμού αποχή, επιθυμιών χωρισμός, καταλαλιάς, ψεύδους και επιορκίας» (άγιος Ιωάννης της Κλίμακος).

Αυτά, προκειμένου να μην αστοχούμε στη χρήση του «όπλου» της νηστείας. Για τους καρπούς της οποίας, η Εκκλησία μας συνέθεσε απαράμιλλους ύμνους.

Είναι πέρα από κάθε αμφιβολία βέβαιο, ότι μεταξύ των διδαγμάτων της Ορθοδόξου Εκκλησίας και των θέσεων της Ιατρικής διαπιστώνεται σαφής αλληλοσυμπλήρωση τόσο στα γενικά όσο και στα επιμέρους θέματα όπως η Νηστεία.

Συμπερασματικά:

Εις ό,τι αφορά τη νηστεία η Ιατρική την ασκεί υπό την μορφή «δίαιτας», μιας εντολής δηλαδή ιατρού, ανάλογα με την κάθε περίπτωση που θέλει να βοηθήσει σε θέματα υγείας.

Η νηστεία της Εκκλησίας, υπό προϋποθέσεις, είναι ωφέλιμη και σε πολλά προβλήματα της υγείας, αλλά και της ζωής… «της νυν και της μελλούσης», για απόκτηση αρετών και ως οδός επιστροφής στην κατάσταση υπακοής στο θέλημα του Θεού. Η νηστεία αυτή είναι με τη θέληση του πιστού.

Και οι δυο εξυπηρετούν την ενιαία ψυχο-σωματική υγεία.

Ο πατήρ Αλέξανδρος Σμέμαν προσπαθώντας να δώσει το πραγματικό περιεχόμενο της Χριστιανικής νηστείας, στο βιβλίο του «Μ. Τεσσαρακοστή, πορεία προς το Πάσχα», γράφει: «Τελικά νηστεύω σημαίνει μόνο ένα πράγμα: πεινάω. Να φτάνω δηλαδή στα όρια εκείνης της ανθρώπινης κατάστασης, οπότε φαίνεται καθαρά η εξάρτηση από την τροφή και, καθώς είμαι πεινασμένος, να ανακαλύπτω ότι αυτή η εξάρτηση δεν είναι όλη η αλήθεια για τον άνθρωπο, ότι αυτή η πείνα είναι πρώτα απ’ όλα μια πνευματική κατάσταση και που αυτή, στην πραγματικότητα, είναι πείνα για το Θεό».

Νηστεία, λοιπόν, σημαίνει πεινάω. Επειδή όμως η πείνα σε μας τους κατακυριευμένους από τις ηδονές συγχέεται με την όρεξη, πρέπει να χαραχθεί μια σαφής διαχωριστική γραμμή μεταξύ πείνας και όρεξης.

Πρόσφατα, σε μια εκπομπή της τηλεόρασης με θέμα «Όλα για την υγεία», ένας φιλοξενούμενος διαιτολόγος, σχολιάζοντας τις διάφορες «συνταγές αδυνατίσματος», με τις οποίες «αδυνατίζουμε τρώγοντας», υπογράμμισε τον κίνδυνο να θεωρούμε την όρεξη για πείνα. Πολλοί όταν έχουμε όρεξη πόσες φορές δεν λέμε, ενώ είμαστε χορτάτοι: Να είχαμε τώρα να φάμε νομίζουμε ότι πεινάμε, γι’ αυτό, όταν δεν ικανοποιούμε την όρεξή μας, νομίζουμε ότι στερούμε τον οργανισμό μας από τροφές που τις έχει απόλυτη ανάγκη και άρα νηστεύουμε. Αυτός ο λογισμός παραλύει τον τόνο της ψυχής και δημιουργεί την ψευδαίσθηση της αδυναμίας του σώματος. Αυτός ο λογισμός είναι ένας ύπουλος πειρασμός κατά τις περιόδους των νηστειών. Ο διαιτολόγος από την δική του σκοπιά τόνισε ότι η πείνα συνδέεται με τις πραγματικές ανάγκες του σώματος, ενώ η όρεξη έχει σχέση με την επιθυμία και την ηδονή της τροφής. Η ασκητική της χριστιανικής νηστείας, μας λέει ότι αν αυτή η όρεξη αφεθεί αχαλίνωτη, οδηγεί στην γαστριμαργία και την λαιμαργία.

Κατά τον π. Αλέξανδρο Σμέμαν «νηστεύω σημαίνει μόνο ένα πράγμα: πεινάω», νηστεύοντας οφείλουμε να προχωρούμε από την υποταγή της όρεξης στην ανάγκη, και στον περιορισμό της ανάγκης στο ελάχιστο. Σε εκείνο το ελάχιστο όριο το οποίο θα μας επιτρέπει να καταλαβαίνουμε την «εξάρτηση από την τροφή» και να ανακαλύπτουμε ότι το πραγματικό περιεχόμενο της πείνας μας πρέπει να «είναι η πείνα για τον Θεό».

ΒΑΣΙΛΗΣ ΚΕΚΗΣ

ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗΣ ΠΑΝ/ΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ